Nhóm máu — Hệ ABO, yếu tố Rh và tính tương thích

Nhóm máu là cách gắn nhãn cho hồng cầu dựa trên các dấu hiệu bề mặt gọi là kháng nguyên. Hai nhãn mà đa số học sinh cần biết trước là hệ ABO và yếu tố Rh, kết hợp lại tạo nên các nhóm máu quen thuộc như A+, O- và AB+.

Đối với truyền hồng cầu, quy tắc cơ bản rất đơn giản: không truyền hồng cầu của người cho có kháng nguyên mà người nhận có khả năng phản ứng chống lại. Trang này dùng mô hình truyền hồng cầu đơn giản hóa đó, vì truyền huyết tương và các quyết định thực tế trong bệnh viện phức tạp hơn nhiều.

Tổng quan nhanh về nhóm máu ABO

Hệ ABO chia máu thành bốn nhóm chính dựa trên việc hồng cầu có mang kháng nguyên A, kháng nguyên B, cả hai hay không mang kháng nguyên nào.

Nhóm máu	Kháng nguyên trên hồng cầu	Kháng thể trong huyết tương (đơn giản hóa)
A	A	kháng B
B	B	kháng A
AB	A và B	không có kháng A cũng không có kháng B
O	không có A cũng không có B	kháng A và kháng B

Bảng này cho thấy quy luật một cách nhanh gọn. Nếu một người có kháng nguyên A, họ thuộc nhóm máu A. Nếu họ có cả A và B, họ thuộc nhóm máu AB. Nếu họ không có cả hai, họ thuộc nhóm máu O.

Cột kháng thể là phiên bản đơn giản hóa, nhưng nó giúp giải thích vì sao một số cặp người cho - người nhận tương thích còn một số cặp thì không.

Yếu tố Rh: dương tính và âm tính

Trong sinh học nhập môn, nhãn Rh thường nói đến kháng nguyên D.

• Rh dương tính nghĩa là có kháng nguyên D.
• Rh âm tính nghĩa là không có kháng nguyên D.

Điều đó có nghĩa là mỗi nhóm ABO lại được chia tiếp. Ví dụ, nhóm A có thể là A+ hoặc A-.

Trong mô hình tương thích truyền hồng cầu đơn giản hóa, người nhận Rh âm tính thường không được truyền hồng cầu Rh dương tính. Người nhận Rh dương tính thường có thể nhận hồng cầu Rh dương tính hoặc Rh âm tính nếu nhóm ABO cũng tương thích.

Quy tắc tương thích nhóm máu khi truyền hồng cầu

Với truyền hồng cầu, trước hết hãy hỏi một câu: hồng cầu của người cho có mang kháng nguyên mà người nhận cần tránh không?

Nếu có, cặp người cho - người nhận đó thường không tương thích trong bảng đơn giản hóa. Nếu không, cặp đó có thể tương thích.

Đó là lý do hồng cầu nhóm O quan trọng trong hệ ABO: chúng không mang kháng nguyên A hay B. Cũng vì vậy mà người nhận nhóm AB khá đặc biệt trong mô hình ABO đơn giản hóa: họ không có kháng thể kháng A hay kháng B.

Ví dụ minh họa: Bệnh nhân A- có thể nhận máu O+ không?

Hãy dùng mô hình truyền hồng cầu đơn giản hóa.

Một bệnh nhân A- có:

• kháng nguyên A trên hồng cầu
• không có kháng nguyên Rh D
• kháng thể kháng B trong mô hình ABO đơn giản hóa

Hồng cầu của người cho O+ có:

• không có kháng nguyên A
• không có kháng nguyên B
• có kháng nguyên Rh D

Phần ABO có vẻ chấp nhận được, vì hồng cầu nhóm O không đưa thêm kháng nguyên A hay B vào. Nhưng phần Rh mới là vấn đề: máu O+ mang kháng nguyên D, và người nhận A- nhìn chung được xem là người cần tránh hồng cầu Rh dương tính theo quy tắc đơn giản hóa.

Vì vậy trong mô hình đơn giản hóa này, bệnh nhân A- thường không nên nhận hồng cầu O+. A- hoặc O- sẽ là những lựa chọn tương thích thông thường trong một bảng cơ bản.

Điểm chính của ví dụ này là chỉ tương thích ABO thôi thì chưa đủ. Rh có thể làm thay đổi đáp án.

Những nhầm lẫn thường gặp về nhóm máu

Nhầm lẫn giữa tương thích truyền hồng cầu và tương thích truyền huyết tương

Các bảng tương thích phụ thuộc vào thứ đang được truyền. Những quy tắc đơn giản hóa trên trang này áp dụng cho truyền hồng cầu, không phải truyền huyết tương.

Xem O- như đáp án phổ quát trong mọi tình huống

Trong các bảng dạy học đơn giản hóa, hồng cầu O- thường được xem là lựa chọn cho máu rộng nhất. Nhưng trong thực hành truyền máu thực tế, bác sĩ vẫn phải dùng xét nghiệm phòng thí nghiệm, tiền sử bệnh nhân và phản ứng chéo.

Quên rằng Rh là một điều kiện bổ sung bên trên ABO

Một cặp phù hợp về ABO vẫn có thể trở nên không phù hợp nếu nhãn Rh không phù hợp với tình huống lâm sàng.

Cho rằng ABO và Rh là hai hệ nhóm máu duy nhất tồn tại

Đây là hai hệ quen thuộc nhất, nhưng không phải là duy nhất. Trong y học truyền máu thực tế, khi cần còn phải xét thêm các kháng nguyên nhóm máu khác.

Khi nào nhóm máu ABO và Rh quan trọng?

Nhóm máu quan trọng trong y học truyền máu, hiến máu và chăm sóc thai kỳ. Ví dụ, tình trạng Rh trở nên đặc biệt quan trọng nếu một thai phụ Rh âm tính có thể tiếp xúc với hồng cầu thai nhi Rh dương tính. Trong giáo dục, nhóm máu cũng cho thấy cách kháng nguyên bề mặt, kháng thể và các quy tắc tương thích liên hệ với sinh học thực tế.

Thử một trường hợp tương thích tương tự

Hãy tự thử với một người nhận B+ và hai người cho có thể có: B- và AB+. Mỗi lần, hãy đặt cùng hai câu hỏi: những kháng nguyên nào có trên hồng cầu của người cho, và kháng nguyên nào trong số đó có thể gây vấn đề cho người nhận?

Nếu bạn muốn xem một chủ đề gần với nội dung này, hãy khám phá hematology.