Farmakokinetik — ADME

Farmakokinetik, vücudun bir ilaca zaman içinde ne yaptığını inceleyen alandır. ADME bunun standart kısaltmasıdır: absorpsiyon, dağılım, metabolizma ve atılım. Bu dört basamak birlikte, aynı ilacın neden farklı hastalarda farklı derişimler oluşturabildiğini açıklar.

Temel fikir basittir: bir doz, maruziyet ile aynı şey değildir. Bir doz verildikten sonra ilaç düzeyleri genellikle yükselir, vücuda yayılır ve sonra düşer. Farmakokinetik, bu eğrinin neden bu şekilde göründüğünü açıklar.

Farmakokinetik Ne Anlama Gelir?

Absorpsiyon

Absorpsiyon, ilacın verildiği yerden kan dolaşımına nasıl geçtiğidir. Ağızdan alınan bir tablet için bu genellikle çözünme ve bağırsak duvarını geçme anlamına gelir. İlaç intravenöz verilirse absorpsiyon basamağı fiilen atlanmış olur.

Dağılım

Dağılım, ilacın kan ile dokular arasında nasıl hareket ettiğidir. Bazı ilaçlar çoğunlukla kan dolaşımında kalırken, bazıları dokulara daha kolay geçer. Proteinlere bağlanma, kan akımı ve kimyasal özellikler bu basamağı etkiler.

Metabolizma

Metabolizma, ilacın genellikle karaciğerde başka bileşiklere kimyasal olarak dönüştürülmesidir. Bu çoğu zaman vücudun ilacı uzaklaştırmasına yardımcı olur, ancak her zaman ilacın etkisini sona erdirmez. Bazı ilaçlar aktif metabolitler oluşturur ve bazı ön ilaçların aktif hale gelmesi için metabolizma gerekir.

Atılım

Atılım, ilacın ya da metabolitlerinin vücudu nasıl terk ettiğidir. Böbrekler başlıca yollardan biridir, ancak tek yol değildir. Bazı bileşikler safra ve dışkı yoluyla da uzaklaştırılır, az sayıdaki uçucu madde ise akciğerlerden atılır.

ADME Neden Önemlidir?

Farmakokinetik yalnızca dozla değil, ilaç maruziyetiyle ilgilidir. İki hasta aynı dozu alabilir, ancak ilacı farklı şekilde absorbe eder, metabolize eder veya atarsa zaman içindeki derişimleri yine de farklı olabilir.

Bu nedenle uygulama yolu, zamanlama ve hastanın durumu önemlidir. Doz yalnızca başlangıç noktasıdır. Farmakokinetik, gerçekte dolaşıma ne kadar ilacın ulaştığını, nereye gittiğini ve orada ne kadar kaldığını söyler.

Çözümlü Örnek: Ağızdan Alınan Bir Doz

Basitleştirilmiş bir örnek düşünün: bir kişi $100$ mg’lık bir tablet yutuyor.

Önce ilacın çözünmesi ve bağırsaktan geçmesi gerekir. Bu absorpsiyondur. Dozun yalnızca bir kısmı absorbe olursa ya da sistemik dolaşıma ulaşmadan önce bir kısmı ilk geçiş metabolizmasıyla uzaklaştırılırsa, kan dolaşımına $100$ mg’dan daha azı ulaşır.

Diyelim ki değişmemiş ilacın yaklaşık $60$ mg’ı dolaşıma ulaşıyor. Bu, $60$ mg’ın tamamının kanda kaldığı anlamına gelmez. Bir kısmı dokulara geçebilir, bir kısmı ise plazmada kalır. Bu dağılımdır.

Sonra enzimler ilacın bir kısmını başka bileşiklere dönüştürebilir. Bu metabolizmadır. İlaca bağlı olarak bu bileşikler etkisiz olabilir, aktif olabilir ya da vücuttan daha kolay uzaklaştırılabilir.

Son olarak vücut ilacı ve metabolitlerini uzaklaştırır. Bu atılımdır. Böbrek fonksiyonu azalmışsa eliminasyon daha yavaş olabilir ve derişimler daha uzun süre daha yüksek kalabilir.

Bu örnek bilerek basitleştirilmiştir, ancak ana noktayı gösterir: yutulan miktar, zaman içinde hedef bölgede bulunan miktarla aynı değildir.

Farmakokinetik ve Farmakodinamik

Bu terimler sık karıştırılır, bu yüzden onları açıkça ayırmak yararlıdır.

Farmakokinetik, vücudun ilaca ne yaptığını sorar: ne kadarının içeri girdiği, nereye gittiği, nasıl değiştiği ve nasıl vücuttan çıktığı.

Farmakodinamik ise ilacın vücuda ne yaptığını sorar: ağrı kesici etki, kan basıncında düşme veya toksisite gibi biyolojik etkiyi.

Kısacası farmakokinetik maruziyetle ilgilidir. Farmakodinamik ise yanıtla ilgilidir.

Farmakokinetikte Sık Yapılan Hatalar

Doz ile maruziyeti aynı şey sanmak

Bunlar aynı şey değildir. Biyoyararlanım, metabolizma veya klerens değişirse aynı doz farklı kan düzeyleri oluşturabilir. Burada biyoyararlanım, dozun değişmeden sistemik dolaşıma ulaşan kısmı anlamına gelir.

Metabolizmanın her zaman etkiyi ortadan kaldırdığını düşünmek

Çoğu zaman etkiyi azaltır ya da sonlandırır, ama her zaman değil. Bazı metabolitler aktif kalır ve bazı ilaçların etkili olabilmesi için metabolik aktivasyon gerekir.

Atılımın yalnızca böbrekler yoluyla olduğunu varsaymak

Böbrekler önemlidir, ancak tek yol onlar değildir. Doğru yanıt ilaca ve kimyasal özelliklerine bağlıdır.

İddianın arkasındaki koşulları unutmak

Yaş, karaciğer fonksiyonu, böbrek fonksiyonu, genetik, besinler ve etkileşen ilaçlar önemli olabilir. “İlacın nasıl davrandığına” dair bir ifade, yalnızca ölçüldüğü koşullar altında güvenilirdir.

Farmakokinetik Ne Zaman Kullanılır?

Farmakokinetik, şu konularda karar vermek gerektiğinde kullanılır:

1. ilacın ağızdan, intravenöz ya da başka bir yolla nasıl verilmesi gerektiği
2. dozların ne sıklıkla tekrarlanması gerektiği
3. karaciğer ya da böbrek yetmezliğinin doz ayarlaması gerektirip gerektirmediği
4. metabolizmayı veya klerensi değiştiren ilaç etkileşimlerinin nasıl yorumlanacağı
5. aynı dozun neden hastalar arasında farklı davranabildiği

Yararlı Bir Sonraki Adım

Bir adım daha ileri gitmek istiyorsanız, sıradaki konu olarak yarı ömür kavramını inceleyin. Bu, ADME’nin yerini almaz; ancak eliminasyon baskın süreç haline geldikten sonra ilaç düzeylerinin ne kadar hızlı düştüğünü düşünmek için size kısa ve kullanışlı bir yol sunar.

Benzer bir problemi çözmek isterseniz, aynı ilacın ağızdan alınan dozu ile intravenöz dozunu karşılaştırın ve ADME’nin hangi bölümlerinin en çok değiştiğini sorun.